Inwentarz Stanu i Cechy Lęku Spielbergera (STAI)

STAI został opracowany przez Charlesa D. Spielbergera, amerykańskiego psychologa specjalizującego się w badaniach nad lękiem i stresem. Pierwsza wersja ukazała się w 1970 roku, a zrewidowana wersja (Form Y) — w 1983 roku. Spielberger współpracował z Goruchem, Lushene, Vaggiem i Jacobsem.

Spielerger oparł swoją koncepcję na wcześniejszych pracach Raymonda Cattella, który jako pierwszy zaproponował rozróżnienie między lękiem-stanem a lękiem-cechą. Spielberger rozwinął tę ideę w spójną teorię i stworzył rzetelne narzędzie do pomiaru obu konstruktów.

STAI mierzy dwa odrębne konstrukty: lęk-stan (STAI-S) i lęk-cechę (STAI-T). Lęk-stan to przejściowa reakcja emocjonalna charakteryzująca się uczuciem napięcia, niepokoju i pobudzeniem autonomicznego układu nerwowego. Zmienia się w czasie w zależności od sytuacji — na przykład wzrasta przed egzaminem i spada po jego zakończeniu.

Lęk-cecha to względnie stała cecha osobowości — skłonność do postrzegania sytuacji jako zagrażających i reagowania na nie podwyższonym lękiem-stanem. Osoby z wysokim lękiem-cechą częściej i intensywniej odczuwają lęk w sytuacjach stresowych.

STAI składa się z 40 pozycji podzielonych na dwie niezależne podskale po 20 pozycji każda. Podskala Stanu (STAI-S, pozycje 1-20) mierzy aktualne odczucia lęku — osoba badana odpowiada, jak czuje się w tej chwili. Podskala Cechy (STAI-T, pozycje 21-40) mierzy typowe, nawykowe odczucia lęku — osoba badana odpowiada, jak czuje się na ogół.

Każda pozycja oceniana jest na 4-punktowej skali. W podskali Stanu: 1 = wcale, 2 = trochę, 3 = umiarkowanie, 4 = bardzo. W podskali Cechy: 1 = prawie nigdy, 2 = czasami, 3 = często, 4 = prawie zawsze. Część pozycji jest odwrócona (opisuje brak lęku).

STAI charakteryzuje się bardzo dobrymi właściwościami psychometrycznymi. Rzetelność wewnętrzna (alfa Cronbacha) dla obu podskal wynosi zazwyczaj 0,86-0,95. Stabilność czasowa podskali Cechy jest wysoka (r = 0,73-0,86 po kilku tygodniach), co jest oczekiwane dla miary cechy osobowości. Stabilność podskali Stanu jest niska (r = 0,16-0,62), co jest pożądane — lęk-stan powinien się zmieniać w zależności od sytuacji.

Trafność STAI potwierdzono w tysiącach badań. Podskala Cechy koreluje wysoko z innymi miarami lęku (r = 0,73-0,85). Podskala Stanu jest czuła na manipulacje eksperymentalne — wyniki rosną w sytuacjach stresowych i maleją w sytuacjach relaksacyjnych.

STAI jest narzędziem wszechstronnym — stosowanym w psychologii klinicznej (diagnostyka zaburzeń lękowych, ocena skuteczności terapii), psychologii zdrowia (badanie wpływu lęku na choroby somatyczne), psychologii pracy (ocena stresu zawodowego), psychologii sportu (lęk przedstartowy) i w badaniach naukowych nad emocjami.

W praktyce klinicznej STAI jest często stosowany jako miara wyjściowa i końcowa w ocenie skuteczności terapii zaburzeń lękowych. Podskala Stanu jest również wykorzystywana w badaniach nad wpływem lęku na procesy poznawcze, podejmowanie decyzji i zachowania zdrowotne.

STAI mierzy ogólny lęk, ale nie różnicuje między specyficznymi zaburzeniami lękowymi (GAD, fobia społeczna, panika). Podskala Cechy wykazuje wysoką korelację z miarami depresji, co budzi pytania o jej specyficzność — część badaczy uważa, że mierzy ona raczej ogólny dystres emocjonalny niż czysty lęk. Kwestionariusz jest narzędziem samoopisowym, co wiąże się z typowymi ograniczeniami tej metody. Format odpowiedzi (skala 4-punktowa) może być niedostatecznie czuły na subtelne różnice.